Lompat ke isi

Si Umbuik Mudo

Dari Wikibuku

Hikayat Si Umbuik Mudo dengan Puti Galang Banyak: Cerita dahulu kala di Luhak Ranah Lima Puluh Kota, Payakumbuh

[suntiang | suntiang sumber]

Panulih: Iljas Pajakumbuh; Panarbit: Pustaka Indonesia Bukittinggi

Adolah bando satu bando

Talatak dalam pasia badjak

Hambo hikayatkan si Umbuik Mudo

Dengan Puti si Galang Banyak

Hari nan sadang tangah hari. Sadang bagalanggang matohari. Sadang bunta bayang-bayang. Sadang linduang saliguri. Sadang litak letai anjiang. Sadang ancik-ancik urang di ladang. Sadang anok-anok unggeh. Sadang langang urang di kampuang. Sadang rami urang di balai. Pado maso itu, takana bana dek Amai si Umbuik bapantun-pantun surang. Apolah buah bunyi pantunnyo:

Siambek buah siambek

Diambiak rang manjaja

Badan denai batambah gaek

Anak nan balun bapangaja

Nak duo pantun sairiang, apolah buah pantunnyo,

Taratak talut-talutan

Talatak di dalam padi

Oi anak ka mari denai katokan

Supayo anak buliah diajari

Turunlah si Umbuik Mudo dari anjuangan maligainyo sarato tibo inyo batanyo: “Oi Amai jo den di Amai apokoh kaba dangan barito.”

Manjawab amai si Umbuik: “Oi anak jo den di buyuang, mangko anak den imbau ka mari. Ado nan labiah denai rusuahkan. Ado nan labiah denai risaukan. ​Indak duduak taduduakan di denai. Indak tagak tatagakkan di denai. Indak lalok talalokkan di denai. Nasi dimakan raso sakam. Aia diminum raso duri, baitu bana hati denai ko kini.”

Manjawab si Umbuik Mudo: “Oi amai jo den di amai. Rusuah bana hati denai ko mah, mandanga kato Amai nantun. Cubo bana Amai curai papakan, nak sanang bana hati den. Apo bana nan Amai rusuahkan, apo bana Amai risaukan.”

Manjawab Amai si Umbuik: “Nan labiah bana denai pikiakan, iyo waang balun bapakarajaan, balun baadok batagakan, balun karajo bausaho.”

Manjawab si Umbuik Mudo: Oi Amai jo Den di Amai. Apolah katagaan den. Apo bana kaadok den. Apo bana pakarajaan den. Cubo bana Amai kabakan. Cubo bana Amai baritokan nak buliah den pacik arek-arek. Kok siang nak den patungkek, kok malam nak den pa kalang. Manjawab Amai si Umbuik: Oi Buyuang jo Den di Buyuang, manggaleh lai Ang namuah. Manjawab si Umbuik Mudo: bukan murah rang manggaleh. Rang manggaleh tahu dilabo dengan rugi. tahu dietongan aso jo duo. Batanyo pulo Amainyo, jadi ato Hang handaknyo, jadi gubalo lai Hang namuah.

Manjawab si Umbuik Mudo: Oi Amai jo Den di Amai, indak Den ka bagubalo, indak den ka bataranak, tapi samantang pun baitu, bukan den tak namuah bataranak, hanyo awak den balun bapangatahuan, balun tahu diadat jo pusako, balun tahu di syarat do syariat, balun tahu diereng dengan gendeng.

Batanyo puto Amainyo, jadi ato Hang handaknyo ka sawah ka ladang, lai Hang namuah. Manjawab si Umbuik Mudo: Oi Amai jo Den di Amai, indak Den ka ka sawah ka kaladang, umua den satahun jaguang, darah Den satampuak pinang, indak pangkua kataelokan di Den, ​kunun bajak dengan kabau ka den iriangkan. Bakato Amai si Umbuik: Oi Buyuang si Umbuik Mudo, jadi ato Hang handaknyo jadi pangulu lai Hang namuah. Mandjawab si Umbuik Mudo: bukan murah urang pangulu, urang pangulu urang cadiak, tahu diadat jo pusako, tahu di hereng dengan gendeng, tahu maagak jo maagiahkan, katonyo kato balipek, nan kalah di manangkannyo.

Batanyo pulo Amai si Umbuik, jadi ato Hang handaknyo. Jadi dubalang lai Hang namuah. Manjawab si Umbuik Mudo: Oi Mande jo Den di Mande, bukan murah rang dubalang. Rang dubalang kuat kaba tagaknyo. Di pintu mati nan kareh kaditakiaknyo. Nan lunak kadisudunyo. Nan jauah kaditampuahnyo. Nan tinggi kadijuluaknyo. Nan bengkok kadipaluruihnyo. Jadi ato Hang Handaknyo. Jadi pagawailah katidak. Katonyo Amai si Umbuik.

Mandjawab si Umbuik Mudo: bukan murah jadi pagawai. Capek kaki ringan tangan. Labiah jago pado lalok. Malam basalimuik ambun, siang batuduang auwan. Bajalan tidak bakaki panek. Kok kalam hari basuluah, kok hujan hari batuduang. Tabalia disampaikan djuo.

Jadi ato Hang handaknyo. Jadi juarolah kati dak tagak digalanggang urang banyak. Manjawab si Umbuik Mudo: Oi Mande jo Den di Mande, bukan murah jadi juaro. Urang tahu dituah ayam. Tahu mambulang jo mangacak.

Bakato pulo Amainyo: pai mangaji lai Hang namuah. Jadi urang siaklah kotidak. Manjawab si Umbuik Mudo: itulah nan di hati den, pucuak di cinto ulam tibo.

Amai pabarehlah pabareh

Talatak dalam balango

Amai padarehlah padareh

Jan dinanti lamo lamo

Amai isikanlah baka. Hambo ka pai mangaji. Hambo ka pai badagang. kini juo Hambo bajalan. Jadi bakamehlah Amainyo. Diisikan bareh di buntia dibari ameh barek satahia kabaka si Umbuik bajalan. Manyambah si Umbuik Mudo mamintak ampun ka Amainyo lalu bajalan inyo lai. kamalah inyo bajalan. Io ka tanah Simulanggang sampai ka ranah Kampuang Aua mangaji inyo disinan — di surau Tuanku Panjang Jangguik.

Alah satahun injo mangaji. Lah duo tahun inyo di sanan. Takana dek inyo bajalan takiro dek inyo ka barasak pai mangaji ke nan lain. Mamintak izin inyo ka gurunyo. Bakato si Umbuik Mudo: Oi Guru jo Den di Guru, bari maaf Hambo di Guru bari ampun banyak banyak. Lapehlah Hambo dahulu Hambo nak bajalan jauah. Manjawab Guru si Umbuik.

Kok itu nan Hang katokan. Lah hibo bana hati den. Lah rusuah bana kiro-kiro den. Sabab karano awak Hang indak den sangko murik lai. Indak disangko anak sasi an. Lah den aso kamanakan. Lah den sangko anak kanduang. Mangapo Buyung kabajalan. Mangapo awak hang kabadagang. Manjawab si Umbuik Mudo: kok itu nan guru katokan. Io bana nan di guru. Mangko hambo nak bajalan. Mangko hambo nak kabadagang. Tak sunyi hati disiko. Indak sunyi kiro-kiro. Dek mangaji dihampiang kampuang dek badagang dakek nagari. Bakato guru si Umbuik:

Den patah indak tapatah

Den tabeh juo nan jadi

Den tagah indak tatagah

Den lapeh juo nan jadi

Den lapeh jo hati suci. Den lapeh jo muko nan janiah. Ikomoh ameh satahia kabaka awak hang ka bajalan. Kabaa pulolah lai jawek salam si Umbuik Mudo. Disimpuahkan lutuik nan duo. Ditakuakan kapalo nan satu mamintak maaf inyo ka gurunyo. Lalu ​bajalan anyo lai. Lah sarantang duo rantang. Cukuik katigo rantang pandjang. Dakok basarang hampiang hampiang dakok katibo tibo. Di surau Tuanku Imam Mudo baitulah inyo mualimnyo. Kok tapasia jo fiqih iolah mantik jo makna. Ganti syahadat pulang mandi Quran nan tigo puluah jiuih. Dapek manyimak nyimakkan sajo.

Lah mangaji si Umbuik Mudo. Banyaklah kitab nan takaji. Banyaklah surek nan tabaco. Banyaklah lagu nan dapek. Hatinyo tarang nan bak suluah. Kajinyo bak cando aia lalu. Kok dek lorong suaronyo nyariang lai garuak lai. Garuaknyo garuak manih. Namun malagu si Umbuik Mudo. Urang bajalan jadi baranti. Buruang tabang jadilah hinggok.

Dek lamo bakalamoan habih hari babilang pakan. Habih pakan babilang bulan. Habih bulan babilang tahun. Cukuik katigo tahun papek. Takana dek inyo ka babaliak nak kambali ka kampuangnyo. Io ka ranah kampuang Tibarau. Mamintak izin inyo kagurunyo. Lalu bajalan anyo lai. Alah sarantang pajalanan. Cukuik katigo rantang panjang. Dakok hampiang ka tibo. Tibolah inyo di rumah amainyo. Lah sahari inyo di rumah. Lah duo hari antaronyo. Datanglah gurunyo mamanggia nan bagala Angku Panjang Jangguik ka ranah kakampuang Aua. Gurunyo baralek gadang. Si Umbuik indak di rumah. Lah sabanta antaronyo. Alah pulang si Umbuik Mudo. Jadi bakato amainya. Kamano Buyuang sajak tadi. Urang datang mamanggia cako. Mamanggia ka rumah guru Hang. Guru hang baralek gadang. Kini juo Hang pai. Kini juo Buyuang bajalan.

Mandjawab si Umbuik Mudo. Kok baitu kato Mande, insya Allah baiaklah itu. Hambo bajalan malah kini. Ka ranah ka kampuang Aua. Amai tariaklah pakaian. Amai ambiakanlah kain.

Birauari Amai si Umbuik. Masuak inyo ka biliak dalam. Dibukak peti nan gadang. Mandariang bunyinyo kunci. Ditariak pakaian si Umbuik Mudo. Diayun cando pajalanan. Dibaokan langkah nan limo. Suruik ka langkah nan ampek. Tagak badiri batua-batua di pinggia camin nan gadang. Dipandangi bayang-bayang. Tagak ka tangah lah bamanuang. Tagak ka tapi lah managun. Nan dilenong cincin di kiri. Nan dipatiang cincin di kanan. Bakato si Um buik Mudo: Mande jo Den di Mande, pandang bana jo di Amai. Liek bana jo di Amai. Lai baa den mamakai. Lai elokkoh candonyo.

Manjawab Amai si Umbuik: Kok itu nan Hang tanyokan. Tak ka mungkin doh candonyo. Tagah dek pakaian sagalo hitam. Tibo cacek di urang kampuang gagak tabang janyo urang. Mandanga kato nan bak kian digantinyo pulo pakaian dipakai sagalo putiah. Bakato si Umbuik Mudo: Pandang jo di Amai tampan bana jo di Mande. Laikoh rancak den mamakai. Manjawab Amai si Umbuik: Kok itu nan Hang tanyokan. Tak ka mungkin doh rasonyo.

Antah kok dek pakaian sagalo putiah. Saketek pulo salahnya. Bangau tabang janyo urang. Mandanga kato nan bak kian. Diurak pulo pakaian. Diluluihkan dari badan. Dipakai sagalo sirah. Lah sudah inyo mamakai. Batanyo si Umbuik Mudo: Pandang bana jo di Amai. Liek bana nyato-nyato. Kok itu pulo Hang tanyokan. Kok rancak iolah rancak. Tagah dek sagalo sirah. Ka sumbo tahampai janyo urang lah mabuak hati si Umbuik. Lah rusuah kiro-kiro. Indak ka jadi den bajalan.

Hari basarang tinggi juo. Batanyo si Umbuik Mudo: Oi Amai jo den di Amai. Baa pakaian nan ka Den pakai. Baa pakaian nan ka elok. Cubo katokanlah di Amai. Cubo ajakanlah di Mande. Bakato Amai si Umbuik: Kok itu nan Hang tanyokan. Pakailah sagalo sahalai. Kabaa pulo lah lai. Lah mamakai si Umbuik Mudo badeta palangi Aceh. Bukan palangi urang kini. Palangi maso dahulunyo. Babaju biludu gandum. Bukan biludu naiak kini. Biludu maso nyok hari. Indaknyo dapek dipaneh. Indaknyo lusuah dipakai. Bakain Palembang Aceh. Bukan Palembang naiak kini. Palembang niniak moyangnyo. Lah lamo turun tamurun pantangnyo cabiak dipakai. Sampai ka cucu elok juo nan ditanun urang baparuah. Nan dirakik urang bainsang mauleh ka lidah aia. Mamutuih ka lidah api. Lah tapakai sagalo sahalai. Lah badeta balah kacang. Sisampiang upiah karareh. Suduiknyo manikam ampu kaki.

Bakato si Umbuik Mudo: O Amai jo Den di Amai. Tampan bana jo di Mande. Pandang bana jo di Mande. Lai baa Den mamakai.

Manjawab Amai si Umbuik: Kok itu nan Hang tanyokan. Tak kagawa doh lai. Tak bacacek doh rasonyo. Buyuang bajalan Hang dareh. Rancaklah kudo nan balang. Bulu mairah ainalbunuik. Sisundok awan tagantuang. Ikuanyo sasahan tajun. Kaki rajah ka ampeknyo. Palano ameh baganja. Kakangnyo perak bahelo. Injah-injah suaso balarek. Lah bajalan si Umbuik Mudo. Diracak kudo nan balang. Bajalan mandonciang-donciang. Manampuah labuah nan panjang. Alah dijinjiang guratehnyo. Lah manduo-duo lunak. Ganto gadang heboh maheboh. Ganto ketek panggia mamanggia. Pado lalu suruik nan labiah. Tainjak samuik indak mati. Mati batang babudjuran. Alu tataruang patah tigo.

Dakek basarang hampia. Hampia sarangkan tibo. Sampai inyo tangah halaman. Marantak kudo si Umbuik. Marantah marengeh panjang. Takajuik Guru si Umbuik. Tacangang urang nan banyak. Tagak badiri kasadonyo. Maninjau ka pintu gadang. Lah tampak si Umbuik Mudo. Bakato Guru si Umbuik: o buyuang si Umbuik Mudo:

Cubadak tangah halaman

Dijuluak jo ampu kaki

Jan lamo tagak di laman.

Ambiak kandi basuahlah kaki

Lah naiak si Umbuik Mudo. Satu naiak inyo manyambah. Manjambah kopado gurunyo:

Dari dusun ka Situjuah

Sirauik parambah paku

Paku digulai kapabuko

Disusun jari nan sapuluah

Ditakuakan kapalo nan satu

Diunjuakan lutuik nan duo

Bakato Guru si Umbuik: Sabanyak ikolah urang lai sapanuah rumah. Nan jauah urang lah datang. Nan hampia uranglah tibo. Awak Hang sajo nan tak tampak. Awak Hang sajo nan tak kamari. Apo juo nan Hang cari. Apo nan Hang tuntuik. Cubo katokanlah ka Hambo.

Manjawab si Umbuik Mudo: Kok itu Guru tanyokan. Ukan toh Hambo kamano mano. Hambo pai badagang. Hambo lah pai mangaji. Pai mancari lagu Masia. Sabab itu lambek Hambo datang. Karano lambek Den kamari.

Bakato Guru si Umbuik: O Buyuang si Umbuik Mudo. Taro awak Hang balun datang. Sabalun awak Hang kamari. Banyaklah surek nan tabaco. Banyaklah kitab nan takaji. Banjaklah lagu Den dangakan. Cubokan pulo lah lagu Hang nan dituntuik ka nagari urang.

Mandanga kato nan bak kian. Dipanggangnyo kumayan putiah. Asok mandulang ateh langik. Harum satahun pajalanan. Mangaji si Umbuik Mudo. Dibaokan lagu Masia. Lah duo banta inyo malagu. Jan kan urang kababuni. Lantai mandatiak lai tidak. Mualim nan sabanyak itu. Tuanku nan baratuih-ratuih habih tangango samonyo. Dek elok lagu si Umbuik.

Lah tigo banta inyo malagu. Turunlah Puti nan batujuah. Puti batujuah badunsanak. Kamanakan dek gurunyo. Rancak nan bukan alang-alang. Elok nan bukan ulah-ulah. Maha Rajo kajodono. Sukarlah Sutan kaban.